:-( Wygląda na to że masz Adblocka. Utrzymujemy się z reklam żeby móc dostarczyć Ci wiadomości z Twojego regionu za które nie musisz płacić, czy mógłbyś rozważyć jego wyłączenie?
  21°C rozproszone chmury

Golubska synagoga

Społeczność żydowska miasta Golubia posiadała do wybuchu II wojny światowej dwie synagogi – jedną przy ulicy Zamkowej i drugą przy ulicy Mostowej (dziś 17 Stycznia). Polityka Niemiec hitlerowskich wobec Żydów spowodowała, że w trakcie okupacji, obie budowle bezpowrotnie zniknęły z krajobrazu miejskiego

Do dziś pozostały jedynie rysunki lub stare fotografie dające nam wyobrażenie, jak te budynki wyglądały. Autorowi tego artykułu udało się znaleźć w Archiwum Państwowym w Toruniu rysunek synagogi golubskiej przy ulicy Zamkowej z 1920 roku oraz pocztówkę z fragmentem jej widoku z okresu międzywojennego.

Publikowany w dzisiejszym numerze CGD rysunek techniczny synagogi golubskiej przy ulicy Zamkowej został sporządzony w dniu 28 czerwca 1920 roku przez golubskiego przedsiębiorcę budowlanego Leopolda Fanslaua w skali 1 : 500 dla zarządu policyjnego w Golubiu z okazji pewnych prac przy wspomnianej budowli. Na rysunku zostały one zaznaczone kolorem czerwonym. Prace budowlane polegały na tym, że powiększono prostokątne okna synagogi oraz przerobiono je na zakończone w ostrołuk. Od strony wejściowej na wysokość jednego piętra do jednego okna dobudowano zewnętrzną nową klatkę schodową. Ponadto przy oknach dorobiono nowe przymurówki przy ścianach wewnętrznych oraz zbudowano komin między wystawką a głównym budynkiem synagogi. 

Rysunek jest zatytułowany po niemiecku: „Zeichnung zur baulischen Instandssetzung der Synagoge hieselbst”. Przedstawia cztery rzuty synagogi: od frontu, przekrój przez wystawkę i budynek główny synagogi oraz rzut przyziemia i położenie sytuacyjne budynku przy zbiegu ulic Zamkowej i Hallera (dawniej ulica ta nosiła nazwę Dammstrasse – czyli ulica Bulwar lub Okopowa). Od wschodu graniczyła synagoga z ogrodem Czerwińskiego.

Synagoga była przybudowana do muru miejskiego przy dawnej bramie toruńskiej. Był to budynek prostokątny, jednopiętrowy, nakryty dwuspadowym dachem ceramicznym z naczółkami oraz pół okulusami w partii szczytowo – strychowej. Od strony wejścia do synagogi, znajdującego się od ulicy Hallera, umieszczona była prostokątna wystawka sięgająca nieco ponad pierwsze piętro budynku głównego, nakryta osobnym dwuspadowym dachem z wydzielonym gzymsem szczytem trójkątnym. Szczyt wystawki był doświetlony przez okrągły okulus. Pierwsze piętro wystawki doświetlało prostokątne okno flankowane przez parę prostokątnych płycin. Parter prowadził przez dwa wejścia oraz jedno skrajnie umieszczone okno z sześciopolową stolarką okienną. Środkowe drzwi prowadziły do wnętrza budynku, natomiast skrajne odrzwia miały w sobie klatkę schodową prowadzącą na pierwsze piętro wystawki oraz na balkon znajdujący się przy północnej ścianie budynku głównego synagogi. Drzwi wejściowe były zamykane przez płycinowe drzwi drewniane. Wnętrze budynku głównego synagogi było przykryte płaskim stropem podtrzymywanym na środku przez dwa (zapewne żeliwne) żłobkowane filary zakończone u szczytu motywem akantowym. Ponadto we wnętrzu od wejścia znajdował się chór podtrzymywany przez dwie podobne podpory. Plan podaje dokładne rozmiary synagogi. Budynek główny miał długość 12,90 m i szerokość 11,90 m, wystawka zaś 5,65 na 4,25 m. Wnętrze budynku głównego było wysokie od podłogi do sufitu 5,70 m. Wystawka była wysoka od fundamentów do więźby dachowej na 4,10 m. Balkon miał szerokość 3,85 m i był wysoki na 2,95 m.

Tutaj poniżej prezentujemy dane historyczne na temat synagogi. Do pierwszego rozbioru Polski (1772 roku), w przeciwieństwie do sąsiedniego Dobrzynia nad Drwęcą, w Golubiu nie było żadnych mieszkańców innych wyznań. Miasto było czysto katolickie. Prusy Królewskie cieszyły się przywilejem królewskim „nietolerowania w swoich granicach Żydów” („de non tolerandis Judaeis”). Napływ Żydów rozpoczął się z początkiem rządów pruskich. Wszyscy badacze historii Golubia zgadzają się, że synagogę w Golubiu zbudowano już pod koniec XVIII wieku. Tezę tą potwierdzają znajdujące się obecnie w Tajnym Archiwum Pruskiego Dziedzictwa Kultury w Berlinie – Dahlem akta budowlane „domu modlitwy” („Bau eines Bethauses”) wytworzone przez Rejencję Kwidzyńską, zaczynające się w 1781 roku i prowadzone do 1821 roku. Niestety nie wiemy gdzie ten „dom modlitwy” się znajdował. W niemieckiej pracy historycznej z 1902 roku o powiecie wąbrzeskim i historii jego miejscowości jej autor Benno Heym podaje informację, że gmina żydowska golubska zakupiła na początku dwudziestych lat XIX wieku pod budowę synagogi „das alte Thorschreibereihaus”. Pod tym niemieckim określeniem kryje się „dom pisarza bramnego”. Benno Heym nie podaje jednak gdzie ten dom się znajdował. Zapewne był on położony przy ulicy Toruńskiej przy dawnej bramie toruńskiej, czyli w miejscu, w którym znajdowała się interesująca nas synagoga. Danym B. Heyma zaprzecza jednak częściowo księga hipoteczna omawianej nieruchomości. Otóż podaje ona, że w dniu 12 sierpnia 1823 roku, właściciel działki przy bramie toruńskiej kupiec żydowski Abraham Josef Wessołowski i jego żona Ester Israel, sądowym kontraktem podarowali działkę przy bramie toruńskiej żydowskiej gminie wyznaniowej w Golubiu. Tytuł własności na rzecz tej ostatniej wpisano wskutek dekretu 25 listopada 1836 roku. Budynek Bożnicy powstał na pewno przed 26 listopada 1824 roku bo jak podaje wspomniana księga hipoteczna, został on ubezpieczony na 100 talarów w Kasie Ogniowej. W dniu 25 listopada 1836 roku gmina żydowska golubska wydzierżawiła od magistratu golubskiego graniczącą z synagogą działkę o powierzchni 35 prętów pruskich. Za to musiała płacić corocznie do kasy miejskiej opłatę zwaną „kanon” w wysokości 1 talara. Dalsze powiększenie o niewielką działkę przylegającą do synagogi nastąpiło wskutek sądowych rokowań z 24 listopada, 15 i 29 grudnia 1862 roku. Wtedy to zakupiono od gminy miejskiej golubskiej plac o powierzchni 11 prętów za 55 talarów. Transakcję tą potwierdziła Królewska Rejencja w Kwidzynie 13 sierpnia 1863 roku. Według katastru gruntowego z 1864 roku działka, na której stała synagoga miała oznaczenie na planie katastralnym Reimanna z 1861 r. nr 79 i powierzchnię po powiększeniach 0,15 morga pruskiego, czyli 0,0380 hektara (3,80 ara). W najnowszej monografii Golubia-Dobrzynia, profesor Kazimierz Wajda podał informację za inną badaczką dziejów golubsko-dobrzyńskich Żydów prof. Zofią Waszkiewicz, że w 1855 roku gmina żydowska w Golubiu otrzymała „zezwolenie na budowę nowej synagogi”. Jednak zajrzeliśmy do cytowanego przez Waszkiewicz źródła. Okazało się, że wspomniana gmina wystąpiła o pozwolenie na pobudowanie nie synagogi lecz drewnianego domu pogrzebowego na cmentarzu żydowskim przy obecnej ulicy Kościelnej (tzw. „Leichenhaus” – dosłownie „dom zwłok”). Synagoga była skromnych rozmiarów. Z powodu szybkiego przyrostu stanu liczbowego gminy żydowskiej stała się niefunkcjonalna. W związku z tym gmina wystąpiła 3 VIII 1846 r. do landrata brodnickiego z prośbą o zgodę na wykorzystanie na cele religijne budynku golubskiej szkoły żydowskiej, „ponieważ przy temperaturze 30 stopni i istnieniu więcej niż 700 dusz synagoga jest zbyt mała, aby tam można nabożnie odprawiać modły” (cytat za K. Wajda, Historia Golubia – Dobrzynia, t. I, s. 259). W 1910 roku księga podatku budynkowego miasta Golubia podaje informację, że na interesującym nas terenie miejskim istniały: „Tempel mit Hof und Garten” (Świątynia z podwórzem i ogród). Świątynia oraz grunt był zwolniony z opłaty podatku budynkowego i gruntowego. To źródło podaje informację o wykreśleniu z księgi w 1944 roku z powodu rozbiórki budynku rok wcześniej (na jesieni 1943 roku). Wraz z synagogą rozebrano też kawałek średniowiecznego muru miejskiego do którego przylegała synagoga. Po zakończeniu II wojny światowej pusty plac po synagodze wykorzystywała Spółdzielnia Drzewna mająca siedzibę w kamienicy narożnej przy rynku i ulicy Zamkowej, w której następnie był bank PKO BP a obecnie hotel i restauracja Va banque. Na placu spółdzielnia po ogrodzeniu jej składowała drewno. Po przeprowadzce spółdzielni do Dobrzynia, na placu urządzono skwer z ławkami i wybudowano pompę wodną, wykorzystywaną przez okolicznych mieszkańców. Ponadto postawiono kiosk Ruchu oraz nieco później pewien ogrodnik postawił drewniany pawilon, w którym sprzedawał warzywa i owoce.

Gmina żydowska posiadała również zabudowaną nieruchomość przy byłej bramie Dobrzyńskiej (dawna ulica Dobrzyńska, później Mostowa, obecnie 17 stycznia). 

Oprac. Ryszard Kowalski

Golubska synagoga komentarze opinie

Dodajesz jako: Zaloguj się

Ciekawostki, Miasto Golub-Dobrzyń - więcej informacji